Zenuwen vóór een wedstrijd zijn normaal, en zelfs nuttig. Chronische of slecht beheerste stress uit zich daarentegen in spijsverteringsklachten, een haperende immuniteit en een verstoorde slaap (1). Voor de diëtist is de uitdaging concreet: klachten door stress onderscheiden van klachten door inspanning, en weten wat voor te stellen vóór een belangrijk moment. Hieronder leest u wat vaststaat, wat nieuw is en wat men kan aanbevelen.
Fysieke en psychologische stress volgen dezelfde routes. Een inspanning boven ongeveer 60% van de VO2max en het vooruitzicht van een wedstrijd activeren allebei de hypothalamus-hypofyse-bijnieras en de sympathisch-adrenomedullaire as. Adrenaline, noradrenaline en cortisol stimuleren dan het enterisch zenuwstelsel, wijzigen de bacteriële samenstelling en zouden de tight junctions van de darmbarrière kunnen aantasten (1).
Bij sporters tellen twee bronnen van klachten op. Eerst de inspanning: bij acht mannen die fietsten op 70% van hun maximale aerobe capaciteit daalde de bloedstroom in de poortader met 80% na 60 minuten (2), en 30 tot 50% van de atleten meldt spijsverteringsklachten tijdens inspanning (3). Daarna de wedstrijdstress: verlies van eetlust, slechte verdraagzaamheid van voeding en dranken, dringende of zachte stoelgang (1).
De dialoog tussen darm en hersenen verloopt vooral opwaarts. Hij loopt via verschillende routes, zoals het immuunsysteem, het tryptofaanmetabolisme, de nervus vagus en het enterisch zenuwstelsel, met microbiële metabolieten zoals korteketenvetzuren (4). 80 tot 90% van de zenuwvezels van de nervus vagus zijn afferent, van de darm naar de hersenen (5), en ongeveer 95% van de serotonine in het lichaam wordt in de darm aangemaakt. Serotonine die bijdraagt aan de darmmotiliteit, maar ook een rol speelt bij de regulering van centrale vermoeidheid, stemming, angst en depressie (6).
De darm-hersen-spieras. Bewerkt naar Carlone J, Giampaoli S, Brancucci A. J Sci Sport Exerc. 2025 (6), licentie CC BY 4.0. Het verband tussen microbiota, dopamine en motivatie (7), en tussen Veillonella, propionaat en uithoudingsvermogen (8), werd bij muizen aangetoond.
Lees ook: Microbiota en prestaties: bestaat er een ideaal profiel voor de sporter?
De microbiota en de motivatie om te bewegen. Bij muizen activeren metabolieten die door de microbiota worden geproduceerd sensorische neuronen in de darm en verhogen ze de dopamine in het striatum tijdens inspanning, wat de loopprestatie verbetert (7). Een review uit 2025 beschouwt de darm-hersen-spieras als een ‘deugdzame driehoek’ die in de sportvoeding verder moet worden onderzocht (6).
Probiotica worden een erkende piste. De International Society of Sports Nutrition stelt vast dat probiotica in preklinisch onderzoek en in de eerste studies bij mensen in verband werden gebracht met een lagere cortisolrespons op fysieke of mentale stress en met een betere cognitie en stemming, voordelen die bij sporters nog moeten worden bevestigd (9). Jeukendrup en Gleeson geven als voorbeeld de reeks studies bij geneeskundestudenten die zich op een examen voorbereidden, waarbij de inname van een probioticum de fysieke stresssymptomen verminderde, de cortisolspiegel verlaagde en de slaap verbeterde (10). Die studies werden uitgevoerd met Lacticaseibacillus paracasei Shirota (LcS), dat nu ook bij sporters wordt getest.
De klachten situeren. Volgen ze het ritme van de wedstrijden, onderzoek dan eerst het spoor van stress, vóór dat van een intolerantie. Treden ze op tijdens lange of intensieve inspanningen, dan overheerst het fysiologische spoor. Lijken ze geen verband te houden met inspanning, dan kan een medisch onderzoek nodig zijn. Een dagboek dat voeding, training en klachten naast elkaar legt, helpt om die verbanden te objectiveren (1).
Een schema vóór de wedstrijd volgen, naar het model van de triatleet met prestatieangst beschreven door het English Institute of Sport (1):
Lees ook: Topsporters: waarom vormen infecties zo’n grote bedreiging?
Fysieke en psychologische stress volgen dezelfde routes, en de darm is er een rechtstreeks doelwit van. Spijsverteringsklachten vóór een wedstrijd voorkomt men met een voedingsschema dat op training is getest, een beschermde slaap en begeleiding bij stress. Probiotica openen een aanvullende piste: voor LcS gaan de gegevens van het vagale mechanisme bij dieren tot de eerste studies bij sporters, met gunstige effecten op stress, angst en slaap, die in grotere groepen moeten worden bevestigd.